formats

Elektrik santrallerinde elektromanyetik radyasyon ölçümü

YÜKSEK GERİLİM HATLARINDAN  YAYILAN

ELEKTROMANYETİK ALAN   ÖLÇÜMLERİ

ve

  ULUSAL DÜZENLEMELERİN GÜVENİRLİĞİNİN  TARTIŞILMASI

Prof.Dr. Osman ÇEREZCİ

Sakarya Üniversitesi

cerezci@sakarya.edu.tr

 

 

 

 

 

1           GİRİŞ

Santrallerde üretilen elektrik enerjisi kayıpları azaltmak amacıyla gerilim 380(kV), 154(kV), 34.5(kV) gibi değerlere yükseltilerek Yüksek Gerilim Hatları (YGH) ile direkler üzerinden kentlere taşınır. Kısa mesafelerde ise şehir ve köylere dağıtılırken gerilim trafolar aracılığıyla daha alt seviyelere düşürülür. Ve nihayet buralardan da 220 V değerine indirilerek evlerimizde kullandığımız hale getirilir. Üzerinden bazen 2500 amper değerinde akım geçen yüksek gerilim (YG) enerji iletim hatları ülkeyi ağ şebekesi halinde baştanbaşa sarmakta olup etraflarında ELF bandı olarak isimlendirilen (30Hz-300Hz) frekans aralığında çok düşük frekanslı non iyonize EM alan oluştururlar. Elektrik hatları ve trafo yakınlarında oturanlar ya da bulunanlar doğal olarak bu alanların etkisi altında yaşamlarını sürdürürler. Radyasyon, iyonlaştırıcı radyasyon (yani nükleer radyasyon) ve iyonlaştırmayan radyasyon (yani elektromanyetik radyasyon-EMR) olmak üzere iki sınıfta incelenir. İnsanlar vücuduna çarptığında hücre atomlarından elektron kopararak iyonlaştırıcı etki yapan nükleer radyasyon ile İkinci Dünya Savaşında tanışmış olup, binlerce insanın ölümüne neden olması sebebiyle o günden itibaren insanların her zaman çekindiği ve korktuğu bir konu olmuştur. İyonlaştırmayan radyasyon olan Elektromanyetik radyasyonu; enerjinin elektrik ve magnetik alan bileşenleri ile birlikte duyularımızla farkına varamadığımız bir dalga halinde çevremizdeki varlığı olarak tanımlayabiliriz. Elektrik alanların ölçü birimi (V/m), manyetik alanların ölçüm birimi(A/m), (Tesla:T) veya (Gauss:G) olabilir. Dönüşüm bağıntısı 1(µT) =10(mG)=0.8(A/m)  dir.

2           ELEKTROMANYETİK ALANLAR ve BİYO-ETKİLEŞİM

Çok düşük frekanslı  (ELF) alanların başlıca kaynakları yüksek Gerilim Hatları (YGH),bina elektrik tesisatı, trafolar, evlerde kullanılan saç kurutma ve çamaşır makinesi gibi elektriksel cihazlardır.. Evlerde kullanılan çoğu cihazlar manyetik alan kaynağı iken elektrik şebekeleri ise özellikle elektrik alan kaynağıdır fakat akım geçmesi dolayısıyla aynı zamanda magnetik alan kaynağı olurlar. Bu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ölçümler yapılmalıdır.

Evlerde ortaya çıkan elektrik ve manyetik alanlar 50 Hz frekanslı olup dalga boyu 6000km dir. İnsan vücudunun çevresindeki; ELF alanla yakın alan etkileşiminde vücut elektrik alanın bozabilirken manyetik alanı bozamaz. Ancak her iki alanda vücutta farklı bölgelerde farklı elektrik alanı ve akım indüksiyonu oluştururlar.

Çok düşük (ELF) alanlar yeterince şiddetli olduğu durumlarda insan vücudunda dokularda indüklenen elektrik alan ve akımları; sinir ve kas uyarımları ellerde uyuşma gibi etkiler oluşturabilir. Çevredeki elektrik ve manyetik alanlar çok düşük ise bu derece akut etkiler gözlenmez. Sinir sisteminde bu tür etkilerin oluşmaması için çok düşük frekanslarda insan vücudunda biyolojik etkileşim yapabilecek olan maksimum indüklenecek akım yoğunluğu seviyesi için 2mA/m2 eşik değer olarak kabul edilmiştir.

ELF frekanslı yüksek gerilim hatlarından yayılan manyetik alanlar yakınında bulunan insanların vücudlarında akım indüklerler.İndüklenen  akımlar boyun bölgesinde maksimum olmaktadır. Vücut içinde indüklenen akımların özellikle beyin, kan dolaşımı sistemi gibi organlara zarar verdiği, kemik iliği artışına yol açtığı bilinmektedir. Ayrıca YGH’den yayılan elektrik alanı çevresindeki havayı iyonize eder. Bu iyonlar kirli hava içindeki aeresolleri çekerek elektriksel olarak yüklenmesine sebep olur. Rüzgâr vasıtasıyla yüklenen aeresoler çevreye dağılınca civarda bulunanların akciğerlerine solunum yoluyla yoğun oranda yerleşirler.

3           ÖLÇÜMLER

Sakarya Üniversitesi olarak ülkemizde 1990 yılından beri Yüksek gerilim hatları, trafolar hastaneler, fabrikalar ve okullarda kullanılan güç frekanslı cihazlarla ilgili olarak iş güvenliği ve çevre sağlığı için talep edildiğinde her şehirde ölçüm hizmeti vermektedir. Benzer hizmetler Baz istasyonları için de sunulmaktadır. Bursa – Nilüfer Belediyesi ile ortak yaptığımız proje çerçevesinde çok yakınından YGH veya dağıtım hattı geçen 23 ev üzerinde YGH ve trafo kaynaklı ev içi (indoor) ELF maruziyet belirleme çalışmasında, manyetik alan için ev içindeki seviye ortalama 0,39µT bulunmuştur.Bazı evlerde. 1µT  değeri aşılmaktadır.Avrupada bu değer 0.05 ile 0.1 µT  arasındadır.Yine yakınında YGH hattı geçen 23 okulda yapılan  ölçüm çalışmasında 0,4µT değerinin üzerinde manyetik alan değerleri olan okullar görülmüştür.

 

4           YASAL DÜZENLEMELER

Elektrik güç sistemleri ve elektriksel cihazlardan yayılan non-iyonize EM alanlar şiddetine ve etki süresine bağlı olarak olumsuz sağlık etkisine neden olabilirler. Bu nedenle non-iyonize radyasyondan insanların korunması için ülkeler yönetmelikler hazırlayarak halkı istem dışı EMR’ye maruziyetleri ile ortaya çıkabilecek olumsuzluklardan korumaya çalışılır. Ulusal ve Uluslar arası EMR maruziyet limitleri kişileri riski kontrol etmesinde ve insan sağlığına zararlı olabilecek durumlardan sakınmasında önemli rol üslenirler. Yüksek Gerilim Hatlarından yayılan Elektromanyetik radyasyon konusunda her ülke kendi standartlarına göre limit değerler belirlemiştir. Avrupa Birliği’ne üye ülkeler ve ABD dâhil olmak üzere birçok Dünya ülkesinde ortak olarak kabul gören ve uygulanan limit değerler bulunmaktadır. Bu limit değerler Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından da tanınan ve uluslararası bir komisyon olan ICNIRP (International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection – İyonize olmayan radyasyondan koruma komisyonu) tarafından belirlenmiştir. Limit değerler yayılan elektromanyetik radyasyonun frekansına bağlı olarak değişmektedir.

 

Yüksek Gerilim Hatlarında kaynaklanan EMR ile ilgili düzenlemeler Ülkemizde 24.07.2010 tarihli resmi gazetede yayınlanan Çevre ve Orman bakanlığının yönetmeliği ile belirlenmiştir. Daha önceki yıllarda ise Türkiye’de yüksek gerilim hatları ve trafolardan kaynaklanan EMR konusunda herhangi bir yasal düzenleme yoktur.

Ancak Bize göre bu yönetmelik de YGH yakınlarında yaşayanları EMA’ların olumsuz etkilerinden koruyucu olmaya yönelik güven vermemektedir.Yeni yönetmeliğe göre ülkemizde 200 µT olan sınır değer; İsviçre’de Yüksek gerilim ve trafo kaynaklı EM alanların ev, ofis, okul, hastane ve çocuk parkı gibi hassas mekânlarda özel uyguladığı 1 µT limit değerine göre çok yüksektir. Yapılan bilimsel araştırmalarda, 0,4µT’nın üzerindeki manyetik alan değerinin 6 yaş altındaki  çocuklarda kansere yakalanma riskinde  artış olduğu rapor edilmektedir. Bu nedenle İtalya, Hollanda ve bazı Avrupa ülkelerinde bu limitler duyarlı bölgelerde, yeni yerleşim bölgelerinde ve yeni kurulacak hatlar için 0,4µT ve 0,2µT seviyelerinde belirlenmektedir. Ve bu ülkelerin ELF limit belirleme tarihleri 2001 ve 2003 yıllarında çıkarılan yönetmeliklerle uygulanmaktadır. Ülkemizde ise 2010 yılına kadar yönetmelikler çıkarılmadan geçen bu kadar gecikmeden sonra daha duyarlı ve temkinli yaklaşım ilkesine göre sınır değerler belirlenmiş olması beklenirdi. Şekil 5’te ülkelere göre belirlenen ELF frekanslı limitler ile yönetmeliklerin çıkış tarihleri gösterilmektedir.

Şekil 5. Ülkelere göre yüksek Gerilim hatlarına ilişkin ELF frekanslı EMA için çıkarılan yönetmelik tarihleri ve manyetik alan sınır değerleri.

5           SONUÇ ve DEĞERLENDİRME

Ülkemizde Yüksek gerilim hatlarından yayılan EM alanlardan minumum risk oluşturacak duyarlı mekânları koruyucu olarak güvenlik limit düzenlemesi olmaması iletim hatlarının evlerin 4m gibi çok yakınından geçmesine yol açmaktadır. Yasal düzenlemeler henüz ülkemizde eksik olsa bile yerleşim bölgelerinde konut yapılırken yakınından YGH geçiyor ya da geçecekse belediyeler halkı evlerini YG hattına güvenli bir uzaklıkta yapılması önerisinde bulunmalıdır. Ayrıca yerleşim bölgelerinden yeni YG hattı geçecekse 380kV ve 154 kV’lik hatların yeraltına alınmasındaki yüksek maliyet ve teknik zorluklar dikkate alınarak hiç olmazsa 34.5 kV’lik hatların yer altından devam etmesi için etkin çalışmalar yapılmalıdır. Okullarda ölçümler yapılarak çocukların maruz kaldıkları  elektromanyetik ortamlar belirlenmelidir.Şehirlerde Belediyeler elektromanyetik kirlilik için uzman personel bulundurmalı,Üniversitelerden destek alarak  ve yerleşim planlarını  elektromanyetik kirlilik kaynaklarına göre revize etmelidir.

 

 

 

REFERANSLAR

[1] Nilüfer Belediyesi Elektromanyetik Kirlilik raporu 2010.(www.nilufer.bel.tr)

 

[2] ICNIRP Guidelines, “Guidelines For Limiting Exposure To Time-Varying Electric, Magnetic, AndElectromagnetic Fields (Up To 300 GHz)”, Health Physics 74 (4), pp 494-522, 1998.

 

3] Stuchly,M.A,Dawson,T.W.,,”İnteraction of low frequency electric and magnetic fields with human body.” Proceedings of IEEE,88,pp643-666,.2000

 

[4] Çerezci O. Şeker,S ,”Elektomagnetik Alanların Biyolojik Etkileri Güvenlik standartları ve Korunma Yöntemleri” Boğaziçi Üniversitesi 1991.

 

[5] Wertheimer N.leeper E. “Electrical wiring Configuration and Childhood Cancer” American Journal of Epidemiology,Vol.109.pp273-284.1979.

 

[6] Resmi Gazete 27651 sayı. 24.04.2010.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


four × 8 =

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Home Ölçüm Elektromanyetik radyasyon ölçüm ve inceleme Elektrik santrallerinde elektromanyetik radyasyon ölçümü